Kontestacja – na drodze do emancypacji

Bartosz Łukaszewski
16.02.2010

Oblicza buntu w biografiach kontestatorów to książkowa wersja rozprawy doktorskiej Pawła Rudnickiego, wydana w 2009 roku nakładem Wydawnictwa Naukowego Dolnośląskiej Szkoły Wyższej. Pomimo że umownie dotyka problematyki andragogicznej, z powodzeniem odnajduje się także w zakresie pojęciowym socjologii edukacji i wychowania. Już dwa wprowadzające cytaty, autorstwa Marka Hłaski i Jacka Kuronia zdradzają późniejsze implikacje metodologiczne. „Wierzę w bunt jako najwyższą wartość młodości. Wierzę w bunt jako najwyższą formę nienawiści do terroru, ucisku i niesprawiedliwości i wierzę również w to, że nie ma buntu bez celu […]”. Podobny sposób postrzegania cechuje również autora, epistemologiczne przesłanki znajdują swoje odzwierciedlenie w konceptualizacji i wyborze konkretnych orientacji teoretycznych.

Analizy osadzone w paradygmacie krytyczno­‑biograficznym (wykorzystując między innymi dokonania szkoły frankfurckiej i Pierre’a Bourdieu) w warstwie empirycznej opierają się na dość nowatorskiej w polskich warunkach syntezie krytycznej analizy dyskursu (CDA) i wywiadu narracyjnego. Świadomie marginalizowana jest kwestia reprezentatywności, a przyjęta metoda nie jest neutralną, wymaga „zajęcia stanowiska”1. Wszystko to służyć ma rekonstrukcji buntu i ukazaniu jego uniwersalnych składowych w biografiach, odtworzeniu „stawania się kontestacji”, uczenia się jej oraz nauki „poprzez nią”. Celem nadania szerokiego, kulturowo­‑historycznego tła rozmówcy „umiejscowieni” zostali na osi czasu, w momentach tak zwanego „przejścia społecznego”. Spróbujmy przyjrzeć się bazie teoretycznej.

W opisie rzeczywistości zewnętrznej autor nie powstrzymuje się od holistycznego subiektywizmu, co nasuwają ramy paradygmatu, jednocześnie sprawnie odrzucając zarzuty natury epistemologicznej dotyczące nieuprawnionego wnioskowania. Stanowi to duże wyzwanie dla ewentualnych krytyków – przy pojawieniu się wątpliwości, zarzutów stawianych przez czytelnika – odpowiedź na powyższe znajduje się najczęściej w kolejnym zdaniu, co stanowić może świadectwo całościowego zamysłu, pozbawionego luk niespełniających kryterium systematyczności. Występowanie kontestacji ukazane zostało w szerokim kontekście przemian historycznych: Stany Zjednoczone i Europa w latach sześćdziesiątych oraz Europa Wschodnia na przykładzie PRL. Punkty wyjściowe fundamentów teoretycznych stanowi kontinuum pojęciowe: kultura – subkultura – kontrkultura – kultura alternatywna, analizowane pod względem aktualności i odniesione do teorii makrostrukturalnych Talcotta Parsonsa (system funkcjonalny AGIL jako przeszkoda na drodze do emancypacji), Maksa Webera i Karola Marksa (zauważając ich teraźniejszą swoistą „impotencję”), Immanuella Wallersteina oraz szkoły frankfurckiej. Warto zwrócić uwagę na swego rodzaju „krytyczną konsekwencję”, krytyczną zarówno w zakresie warsztatu poznawczego, jak i pierwiastków oceny dokonań nauk społecznych – analiza kontrkultury zawiera postulat włączenia „do obiegu” pomijanego dotychczas pojęcia komuny – jako formy społecznej.

Ważna część rozważań zawiera opis różnych aspektów uspołecznienia w środowisku szkolnym. Zgodnie z opisanymi powyżej założeniami, szkołę przedstawiono jako miejsce swoistej „resocjalizacji”, posiadające opresyjny charakter, służące programowaniu produktów na potrzeby rynku pracy. Recepta dotycząca odbudowy systemu edukacyjnego w czasach „płynnej nowoczesności” to zdaniem autora transmisja umiejętności uczenia, tożsamego z negacją i „indywidualizacją” poszukiwań w oparciu o bunt (zagrożony oczywiście stygmatyzacją „odmiennością i nieprzystosowaniem”). O ile trudno odmówić przytoczonym postulatom logiki (czy też po prostu słuszności), warto zauważyć, że zbliżają się do hipotez ad hoc, nie posiadając empirycznego „dowodu”, sprawdzalności.

Dużą rolę w opisie współczesnych uwarunkowań z zakresu determinacji stratyfikacyjnej czy reprodukcji podległości odgrywają przytoczone slogany edukacyjne:

  • homo sovieticus (Józef Tischner)
  • człowiek jednowymiarowy (Herbert Marcuse)
  • człowiek­‑turysta (Zygmunt Bauman)

W każdym z wymienionych modeli egzystencjalnych jednostka idealnie przystosowuje się do struktury, zachodzi równość „w braku świadomości” – homo sapiens zmienia się w homo consumens. Odwróceniu ulega kartezjańskie „cogito ergo sum” – ktoś myśli za nas. Pojawia się świadomość „leader price”, od tanich produktów sklepowych z marką sklepu do emanacji i transkrypcji w obręb polityki i władzy jako hasła uczestnictwa – „to zależy od ciebie!”. Pomimo heterogenicznego charakteru opisywanych zjawisk zauważamy bliźniaczą predykcję i podobny „efekt”. System edukacyjny replikuje system społeczno­‑ekonomiczny, możliwą kategorią analizy staje się przywoływana przez Noama Chomsky’ego typologia Waltera Lippmana, zgodnie z którą istnieją dwie klasy – specjaliści (wąska) i szerokie, zdezorientowane „stado”, tkwiące w „paradoksie imperium” – rzeczywistość z jednej strony nierealna, symulakryczna, jest jednocześnie silnie opresyjna.

Dla celów pełnego opisu tło teoretyczne uzupełnione zostało o pojęcie habitusu Pierre’a Bourdieu oraz koncepcję antypedagogiki Hubertusa von Schoenebecka. Ważnym zdaje się być rozwinięcie „zombi­‑kategorii” autorstwa Ulricha Becka. Erozji ulegają więzi rodzinne, sąsiedzkie a także oddziaływanie klasy szkolnej. System edukacyjny działa w oparciu o zasady rynkowe, co skutkuje deprecjacją statusu wyższego wykształcenia – szkoła staje się miejscem permanentnej rywalizacji. Autor opowiada się za postulatem Henry’ego Giroux, według którego szkoła powinna być miejscem formowania kompatybilnego, holistycznego i krytycznego oglądu rzeczywistości. W ponowoczesności zaciera się dylemat „mieć czy być”, pojawia się potrzeba budowy nowych orientacji edukacyjnych, być może stanowiących jedyną możliwość kontinuum egzystencjalnego. Ich przyczynków upatrywać można zdaniem autora między innymi w koncepcjach Jacka Kuronia (rewolucja edukacyjna), Ivana Illicha (bezszkolność), Margaret Mead (kultury prefiguratywne) czy też w wyżej wymienionej antypedagogice.

Warstwa empiryczna, stanowiąca siedem wywiadów narracyjno­‑biograficznych, prezentuje się interesująco przede wszystkim z powodu udanego i zróżnicowanego doboru respondentów. W gronie tym znaleźć możemy kolejarza, działacza Solidarności z lat osiemdziesiątych, lekarkę zrzeszoną swego czasu w Solidarności Walczącej, anarchistę­‑plastyka, rockmana, alterglobalistę­‑socjologa, studentkę­‑feministkę oraz licealistę, członka Inicjatywy Uczniowskiej. Wnikliwa, pogłębiona analiza wypowiedzi badanych pozwoliła na wysunięcie pewnych konkluzji – bunt w każdym wypadku dotyczył wyzwolenia spod presji większości, oznaczał również kłopoty w funkcjonowaniu w społeczeństwie. Opresja strukturalna i walka z nią polegała na „uwłasnowolnieniu” – bunt nie nosi tutaj charakteru „prometejskiego”, jest zdecydowanie indywidualny, wręcz „syzyfowy”, stając się działaniem wyzwalającym bez względu na „cenę”. Kontestatorzy postrzegają edukację jako czynnik emancypacyjny – „uczenie się” to działanie na rzecz zmiany rzeczywistości – wspólnym mianownikiem staje się „świadomość, którą zyskują”. Niestety, podobnie jak nonkonformizm w skali makro skutkuje konformizmem w skali mikro (wewnątrzgrupowym), tak i tutaj działa „pułapka Syzyfa” – wyzwolenie spod jednej struktury prowadzi do adaptacji i ponownej hierarchizacji.

Przy obecności wielu czynników partykularnych trudno jednoznacznie zdefiniować bunt. Choć wydaje się to niemożliwe, należy jednak podkreślić jego społeczny kontekst. Choć brak autorskich prób definicyjnych w zakresie pojęcia buntu został umotywowany przede wszystkim jego każdorazowo indywidualnym, symbolicznym i interpretatywnym charakterem, swego rodzaju „skromność badawcza” pozostawia uczucie niedosytu. Być może powyższa kategoria powinna stać się przedmiotem analizy definicyjnej właśnie z powodu jej polisemiczności? Niezależnie od tego Oblicza buntu w biografiach kontestatorów gorąco polecić można zwolennikom zarówno orientacji idiograficznych i hermeneutycznych, jak i ilościowych (w ramach poszerzenia percepcji), a także wszystkim tym, którym znudziły się poprawne warsztatowo, pokorne, a często miałkie treściowo szablonowe dociekania akademickie. W rzeczywistości goffmanowskiego spektaklu, koncesjonowanego sprzeciwu, matni heteronomii, możliwe są jedynie dwa rozwiązania – adaptacja bądź kontestacja, wiążąca się z wykluczeniem. Paweł Rudnicki konsekwentnie wybiera drogę „pod prąd”, rozumiejąc, że nic bardziej trafnego od starego lewicowego porzekadła „w walce zdobędziesz swoje prawa”2.

Paweł Rudnicki, Oblicza buntu w biografiach kontestatorów. Refleksyjność – wyzwalające uczenie się – zmiana, Wydawnictwo Naukowe Dolnośląskiej Szkoły Wyższej, Wrocław 2009, ss. 289. Książka pod patronatem „Recyklingu Idei”.

Przypisy:

1. T. van Dijk, Dyskurs jako struktura i proces, Warszawa 2001, s. 270.

2. R. Stefanowski, PPS 1892­‑1992, Warszawa 1992, s. 151.

Bartosz Łukaszewski – doktorant w Instytucie Socjologii UKSW; zajmuje się analizą dewiacji, subkultur i środowiska rodzinnego w świetle przemian „postindustrialnych”; animator społeczno­‑muzyczny w Fundacji „Naszym Dzieciom”; przygotowuje pracę doktorską o warszawskiej subkulturze hip­‑hopowej.