Nowa Lewica Izraelska

Zapomniana historia

Poldek Sobel
05.09.2017

Chciałbym poruszyć temat słabo znany nie tylko w Polsce, ale prawdopodobnie również w samym Izraelu – wątek Nowej Lewicy Izraelskiej. Od końca 1967 roku ugrupowanie pod nazwą SI’ACH (Smol Israeli Chadasz, hebr. Nowa Lewica Izraelska) starało się stworzyć struktury organizacyjne i w pewnym sensie pójść śladami ruchów rewolucji młodzieżowej, które tak wyraźnie zaznaczyły swoją obecność podczas sławetnego 1968 roku.

Wojna czerwcowa 1967 roku i jej pokłosie – początki Si’ach

W czerwcu 1967 roku miał miejsce jeden z najbardziej znaczących konfliktów zbrojnych na Bliskim Wschodzie. W wyniku błyskawicznej wojny, po zaledwie sześciu dniach, armie trzech krajów arabskich sąsiadujących z Izraelem zostały prawie całkowicie rozbite. Izrael stał się mocarstwem okupującym rozległe, choć w większości puste, tereny Egiptu (pustynię Synaj), gęsto zaludnione przez ludność palestyńską okręgi Gazy i Zachodniego Brzegu rzeki Jordan (wraz ze Wschodnią Jerozolimą), oraz strategicznie ważne Wzgórza Golan, należące do Syrii. Nie ma w tym miejscu sensu dyskusja na temat tego, kto rozpoczął tę wojnę, ani czy Izrael planował zajęcie owych ogromnych obszarów. Fakt polityczny został dokonany. W społeczeństwie izraelskim, w którym w przededniu wojny panowała atmosfera niemal apokaliptyczna, zwycięstwo wywołało euforię. Nastąpił poważny zwrot ku nastrojom nacjonalistycznym i hurrapatriotycznym. Establishment izraelski, wywodzący się z centrystyczno­‑socjalistycznej Partii Pracy Mapai (Izraelska Partia Robotnicza Lewiego Eszkola i Goldy Meir) i jej odłamów (takich, jak Rafi – Izraelska Lista Robotnicza Dawida Ben Guriona i Mosze Dajana), święcił swój triumf1.

Jednakże pewna grupa młodzieży studiującej na uniwersytetach w Tel Awiwie i Jerozolimie przyjęła to zwycięstwo, a zwłaszcza zajęcie ogromnych połaci ziemi zaludnionych przez ludność palestyńską, w zupełnie inny sposób. W Tel Awiwie studiowała spora grupa oficerów i żołnierzy elitarnych jednostek bojowych, weteranów tej wojny, a zarazem wychowanków kibuców i członków lewicowej partii Mapam (Zjednoczonej Partii Robotniczej). Ludzie ci byli głęboko rozczarowani, że ta wybitnie lewicowa partia (powstała w 1948 roku ze zjednoczenia Poalej Syjon Lewica, HaSzomer HaCair i Achdut HaAwoda) połączyła się z rządzącą centrową partią Mapai. Polityka tego bloku, znanego pod nazwą Ma’arach, kierowanego przez zachowawczych polityków, wywołała niezadowolenie młodych socjalistów studiujących na wspomnianych uniwersytetach. Dołączyła do nich niewielka, ale bardzo upolityczniona grupa ludzi, którzy opuścili szeregi Maki – Komunistycznej Partii Izraela2.

Początki ruchu sięgają jesieni 1967 roku, kiedy to właśnie wyżej wspomniani weterani rozpoczęli studia, głównie na wydziałach humanistycznych. Koledzy znający się ze środowiska kibucowego, czasem z wojska i z działalności politycznej, zbierali się w jednej z sal Wydziału Nauk Humanistycznych na Uniwersytecie Telawiwskim i dyskutowali o nurtujących ich problemach politycznych. Głównie, choć nie tylko, omawiano działania Izraela na terenach okupowanych i stosunek do ludności zamieszkującej te tereny, a także politykę wobec krajów arabskich. Poruszano również tematy społeczne, w szczególności problem nierówności pomiędzy Żydami europejskimi (Aszkenazyjczykami), a pochodzącymi z Afryki i Azji (Sefardyjczykami). Do tego należy koniecznie dodać dyskusje na temat nowych prądów filozoficznych płynących z Europy i Stanów Zjednoczonych, tworzących zjawisko Nowej Lewicy.

Jednym z elementów kształtujących ten ruch było odwrócenie się od tradycyjnej dla starej lewicy fascynacji Marksem, Engelsem i Leninem oraz skłonienie się ku przedmarksowskim lub młodomarksowskim interpretacjom socjalizmu. Nic też dziwnego, że spora grupa działaczy Si’ach uczęszczała na wykłady na Wydziale Filozofii poświęcone młodoheglistom (rok akademicki 1967/68), a w roku następnym na seminarium poświęcone młodemu Marksowi. I jedne, i drugie zajęcia prowadził doktor Rozen, który w 1957 roku przyjechał z Polski, tuż po ukończeniu doktoratu na Uniwersytecie Warszawskim. Oczywiście studiom nad myślą młodego Marksa towarzyszyła lektura książek takich popularnych autorów jak Herbert Marcuse, Antonio Gramsci czy Noam Chomsky.

Początki Nowej Lewicy Izraelskiej w Jerozolimie były nieco inne. Utworzona tam grupa o identycznej nazwie, powołana do życia bez świadomości istnienia podobnego środowiska w Tel Awiwie i niezależnie od niego, wywodziła się z niewielkiego kręgu bezpartyjnych ideowców znanego jako „Pokój i Bezpieczeństwo” (Szalom weBitachon). Na Uniwersytecie Hebrajskim w Jerozolimie studiowało po wojnie sześciodniowej sporo studentów zagranicznych, przesiąkniętych ideami zaczerpniętymi z uniwersytetów Stanów Zjednoczonych, Francji i innych krajów, gdzie duch 1968 roku był bardzo żywy. Zasilili oni szeregi nowej organizacji wraz z kilkoma byłymi aktywistami Mapam i Maki (zwłaszcza tymi, którzy wywodzili się z organizacji „Banki” – Związku Komunistycznej Młodzieży Izraelskiej).

Po uświadomieniu sobie, że w obu tych ośrodkach istnieją struktury pod identyczną nazwą, postanowiono nawiązać współpracę, choć każda z tych grup działała niezależnie.

Organizacja, ideologia i akcje

Organizacyjna struktura Si’ach była bardzo luźna, można by nawet rzec, że chaotyczna. Główna tego przyczyna to chęć przeciwstawienia się niezwykle sztywnej strukturze wielkich partii „socjalistycznych” Izraela i ogromnej zbiurokratyzowanej maszynie związków zawodowych Histadrut – największego w tym czasie pracodawcy w kraju. Dlatego też nie było stałego członkostwa, nikt się do Si’ach nie zapisywał i nie płacił składek członkowskich. Podczas cotygodniowych spotkań decyzje podejmowano nie drogą głosowania, ale raczej konsensusu. Jeżeli na przykład proponowano jakąś akcję, to ci, którzy się z jej celem zgadzali, brali w niej udział, a kto się nie zgadzał – nie brał.

Grupy Si’ach istniały także poza uniwersytetami Tel Awiwu i Jerozolimy. W prowincjonalnej Hederze oraz na Negewie w południowej części kraju, należeli do nich członkowie okolicznych kibuców. Istniały również małe grupy uczniów starszych klas szkół średnich. Pomiędzy nimi wszystkimi utworzono komitet koordynacyjny, który spełniał raczej zadania w zakresie informacji niż tworzenia wytycznych politycznych bądź wydawania dekretów.

Organem przyjmującym postanowienia lub wytyczne były cotygodniowe spotkania na uniwersytetach oraz spotkania krajowe, na których rozpatrywano sprawy dotyczące całości struktur Si’ach. Na spotkaniach tych wypracowywano konsensus co do ogólnych założeń politycznych i społecznych. Organizacja wydawała również czasopismo w języku hebrajskim („Si’ach”) z okazyjnymi dodatkami po angielsku.

Głównym motywem i kierunkiem działania Si’ach był zdecydowany sprzeciw wobec wszelkich form aneksji zdobytych terytoriów. Należy pamiętać, że było to w okresie tuż po wojnie sześciodniowej, a osadnictwo na tych terenach zaczęło się dosłownie trzy miesiące po zakończeniu działań wojennych. Si’ach uznawała prawo Palestyńczyków do samookreślenia, ale krytyczna była względem reprezentowania całego narodu palestyńskiego przez organizacje takie jak Fatah, które uznawała za terrorystyczne3. Jednym z głównych powodów krytyki wysuwanej przez Si’ach pod adresem tej właśnie organizacji był fakt, że Fatah odmawiał wówczas uznania państwa Izrael. Na spotkaniach Si’ach, odbywających się co tydzień na Uniwersytecie Telawiwskim, od czasu do czasu pojawiali się przedstawiciele młodzieży arabskiej z Jerozolimy oraz Palestyńczycy będący obywatelami Izraela, jednak na tyle, na ile mi wiadomo, nie byli to członkowie czy przedstawiciele żadnej konkretnej organizacji politycznej.

To prowadzi do drugiej podstawowej kwestii nurtującej ludzi Si’ach, a mianowicie pytania o możliwość stworzenia nowej ideologii syjonistycznej. Stary syjonizm był ideologią skostniałą, a reprezentujący go izraelski establishment uzurpował sobie prawo wyrokowania, co jest prawidłową wykładnią syjonizmu, a co nie. Odzwierciedla to powiedzenie rozpowszechnione w tamtym czasie w Izraelu: „Golda [Meir] myśli za nas, ona wszystko wie lepiej i ona trzyma wszystkie karty w ręku”. Si’ach odrzucała taką wersję syjonizmu i szukała nowych ekspresji idei syjonistycznej, przy zachowaniu sprawiedliwej polityki wobec Palestyńczyków oraz Żydów z grup upośledzonych politycznie i społecznie.

Dlatego trzecim punktem ideologicznym, ale i praktycznym, było zwalczanie drastycznych podziałów w społeczeństwie izraelskim, występujących pomiędzy uprzywilejowaną grupą Aszkenazyjczyków (wychodźców z Europy) i Sefardyjczyków (wychodźców z Afryki i Azji).

W krótkim artykule nie ma miejsca na precyzyjne określenie, jaką wizję socjalizmu propagowała Si’ach, był to jednak socjalizm wolny od wszelkich przejawów dogmatyzmu, przemocy, centralistycznego kierowania ludźmi i, mówiąc ogólnie, zbieżny z tym rodzajem polityki, jaką głoszono w 1968 roku na ulicach Paryża, Warszawy i Pragi, a także na uniwersytetach Columbia, Essex czy w Sztokholmie. Szczególnie ostra była krytyka modelu radzieckiego oraz tendencje do odrzucania przewodnictwa ZSRR w światowym ruchu robotniczym.

Warto podkreślić, że założenia ideologiczne w praktyce znalazły wyraz na przykład w sierpniu 1968 roku, w postaci protestu przeciwko inwazji państw Układu Warszawskiego na Czechosłowację. Zorganizowano wówczas na plaży w Tel Awiwie wiec połączony z koncertem znanych artystów izraelskich (występowali za darmo) i ogromnym ogniskiem. Happening przyciągnął wiele tysięcy młodych ludzi. Tam po raz pierwszy Si’ach zaistniała na mapie politycznej Izraela.

Inne akcje to demonstracje przed domem premier Goldy Meir przeciwko polityce państwa wobec zajętych terenów i niezadowalającemu podejściu rządu do rozmów pokojowych. Si’ach była jednym z pionierów idei „ziemie za pokój”, czyli zwrotu zajętych terenów w zamian za pokój z krajami arabskimi i Palestyńczykami, którym ugrupowanie przyznawało prawo do samostanowienia. Z perspektywy czasu widać, że część idei głoszonych przez Si’ach została po latach przyjęta przez rządy Izraela, jednakże kosztowało to wiele bólu i krwi przelanej po obu stronach.

Inne akcje podejmowane przez Si’ach lub takie, w których członkowie tego ugrupowania brali czynny udział, to na przykład protest w roku 1970 przeciwko zdjęciu z afisza sztuki antymilitarystycznej Chanocha Lewina4 Malkat HaAmbatia („Królowa Wanny”), pikiety na uniwersytetach przeciwko okupacji terenów palestyńskich czy udział w akcjach innych ugrupowań na przykład Czarnych Panter (organizacji Sefardyjczyków z Jerozolimy, żądających polepszenia warunków życiowych i zaprzestania dyskryminacji żydowskich wychodźców z krajów Afryki i Azji). Wiele akcji podejmowano wspólnie z ugrupowaniami, takimi jak Macpen (lewicowa partia o profilu antykapitalistycznym i antysyjonistycznym), Maki oraz HaOlam HaZe – Koach Chadasz.

To ostatnie, skupione wokół nieco frywolnego czasopisma o tej samej nazwie i jego redaktorów Uriego Avneri i Szaloma Cohena5, było nieoficjalnie popierane przez Si’ach w kampanii wyborczej 1969 roku. W kampanii 1973 roku Si’ach, jako grupa Tchelet­‑Adom (niebiesko­‑czerwona) w ramach ugrupowania Moked, poparła Meira Paila6, który otrzymał mandat poselski. W wyborach tych Si’ach zatraciła w dużej mierze swoją tożsamość, a jej działacze rozpłynęli się w ogólnym i bardzo szybko zmieniającym się życiu politycznym Izraela. Politycy lewicowi, którzy byli członkami Si’ach, od czasu do czasu wypływają na szerszą arenę polityczną. Przykładem jest Ran Cohen7, który w rządzie Ehuda Baraka był Ministrem Przemysłu i Handlu.

Wreszcie polski akcent. Na początku 1970 roku odbył się zjazd ogólny Si’ach na Uniwersytecie Telawiwskim. Jednym z pierwszych prelegentów na tym zjeździe był Zygmunt Bauman, emigrant marcowy, znany dziś na świecie socjolog. Wśród uczestników tego zjazdu było kilku innych emigrantów z tego okresu, między innymi Leon Sfard, były student matematyki Uniwersytetu Warszawskiego, członek komitetu strajkowego tego wydziału podczas wypadków marcowych, aresztowany w marcu 1968 roku.

Próbując podsumować ten krótki esej należy zauważyć, że Si’ach nie pozostawiła w izraelskiej historii politycznej śladu porównywalnego z ruchami młodzieżowymi w krajach Zachodniej Europy i Stanów Zjednoczonych, czy też Polski i Czechosłowacji. Wielu z nas miało doprawdy prorocze idee i przeczucia co do przyszłości, ale z powodu braku szerszego poparcia wśród młodzieży żyjącej w specyficznych warunkach zagrożenia wojennego, a także bardzo luźnej struktury organizacyjnej, Si’ach nie odegrała roli takiej, jak podobne ruchy Nowej Lewicy.

Dziękuję Wiktorowi Ben­‑Dor i Renacie Zawadzkiej Ben­‑Dor za pomoc przy pisaniu tego artykułu.

Tekst ukazał się w: „Recykling Idei”, 2009, wiosna/lato, nr 12.

Przypisy:

1. Lewi Eszkol (1895­‑1969) – działacz syjonistyczny, pochodzący z Kijowa, pełnił funkcje premiera podczas wojny 1967 roku; Golda Meir (1898­‑1978) – pochodząca z Kijowa, wychowana w Stanach Zjednoczonych, od 1921 roku w Palestynie; polityk, premier Izraela podczas wojny 1973 roku; Dawid ben Gurion (1886­‑1973) – urodzony w Płońsku, przywódca syjonistyczny podczas okresu Mandatu Brytyjskiego w Palestynie (1918­‑1948); premier Izraela w latach 1948­‑1954 i 1955­‑1963; Mosze Dajan (1915­‑1981) – oficer armii izraelskiej i polityk izraelski, szef sztabu podczas wojny 1956 roku i minister obrony podczas wojen 1967 i 1973 roku.

2. Chodzi o partię utworzoną w roku 1948, która przestała istnieć jako samodzielne ugrupowanie w latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku. Obecnie istnieje partia o tej samej nazwie (Maki), przyjętej w 1989 roku, będącą jednak spadkobierczynią Rakach – partii powstałej w wyniku rozłamu w łonie historycznej Maki w 1965 roku na tle sporu o prawo Izraela do istnienia, stosunku do antyizraelskiej linii Związku Radzieckiego oraz syjonizmu jako dominującej ideologii w życiu politycznym Izraela. Partia Rakach skupiała głównie frakcję arabską historycznej Maki oraz przyjęła stanowisko konsekwentnie antysyjonistyczne i proradzieckie.

3. Do roku 1988 prawo izraelskie oraz Departament Stanu Stanów Zjednoczonych uznawały Fatah za organizację terrorystyczną.

4. Chanoch Lewin (1943­‑1999) – pochodzący z Łodzi izraelski dramaturg i reżyser teatralny; autor wielu sztuk krytycznych wobec izraelskiego establishmentu.

5. Dwóch dziennikarzy izraelskich prowadzących nonkonformistyczny tygodnik. zamieszczający różne sensacje, tak towarzyskie, jak i polityczne.

6. Meir Pa’il (ur. 1926) – dowódca wojskowy i historyk; w randze pułkownika dowodził brygadą pancerną podczas wojny w 1956 roku, później kierował Wyższą Szkołą Oficerską, a po ukończeniu studiów cywilnych pracował jako wykładowca historii wojskowości na Uniwersytecie w Tel Awiwie.

7. Ran Cohen (ur. 1937) – pochodzący z Iraku pułkownik w brygadzie komandosów i lewicowy polityk izraelski, wieloletni deputowany do Knesetu oraz minister pracy w rządzie Ehuda Baraka z ramienia partii Meretz.

Poldek Sobel – ur. 1946; wychował się we Wrocławiu i w Warszawie. W 1964 roku wyemigrował do Izraela, gdzie służył w wojsku podczas wojny w 1967 roku i w latach 1968­‑1970. Ukończył Uniwersytet Telawiwski. Podczas studiów aktywny politycznie w Si’ach (do 1970 roku). W Anglii, na uniwersytecie w Leeds, obronił doktorat z historii średniowiecza. Od lat siedemdziesiątych mieszka w Wielkiej Brytanii, gdzie jako działacz społeczny i publicysta, zajmuje się historią Żydów polskich. Należy do Poalej Cion – organizacji związanej z Jewish Labour Movement, ugrupowaniem afiliowanym przy brytyjskiej Partii Pracy.