Żal Andersa Behringa Breivika nie był uzasadniony

Gavan Titley, Alana Lentin
27.07.2011

Choć nie pozwolono w poniedziałek Andersowi Behringowi Breivikowi publicznie usprawiedliwić swoich działań, nerwowa obrona jego repertuaru uprzedzeń i tak już trwa w najlepsze. Bruce Bawer (cytowany przez Breivika w manifeście zatytułowanym 2083 – Europejska Deklaracja Niepodległości) na łamach dziennika „Wall Street Journal” podkreśla to, o czym wielokrotnie pisał wcześniej: że prawicowy ekstremista może sięgnąć po przemoc w odpowiedzi na „uzasadnione obawy w związku z realnymi problemami”1.

Często usprawiedliwia się rasizm jako przesadną reakcję na zrozumiałą prowokację. Skupianie się na „wielokulturowości” w następstwie tragedii w Oslo kieruje uwagę na najbardziej elastyczne alibi współczesnego rasizmu. „Upadek wielokulturowości” to wyznanie wiary w polityce europejskiej, które – jak wszelkie akty wiary – opiera się na akceptacji pewnej określającej je tajemnicy. Jednak mimo głosów potępienia wobec owego „nieudanego eksperymentu”, nigdy w historii Europy wielokulturowość nie była ideologią dominującą. Jak pisze Ralph Grillo, działania państwa w tych nielicznych krajach, w których przyjęto elementy wielokulturowości, można scharakteryzować jako „słabą” mieszankę inicjatyw polityczno­‑prawnych i retoryki aspiracji. Jednak krytycy konsekwentnie zakładają jej szkodliwe istnienie w jakiejś spójnej, „silnej” i zawsze „niepohamowanej” formie2.

W przeszłości wobec wielokulturowości wysuwano zarzuty, że stanowi ona „odwrócony rasizm” oraz „niesprawiedliwość wobec białych”. Po 11 września 2001 roku politycy i komentatorzy obarczyli wielokulturowość odpowiedzialnością za całe mnóstwo problemów społecznych i politycznych. Jednak przypisywanie temu quasi­‑fikcyjnemu projektowi przytłaczającej potęgi oraz fakt, że często krytykuje się go w krajach o małej populacji imigrantów i nieposiadających realnej historii wielokulturowości w praktyce, powinny dać nam do myślenia.

Powszechnie wiadomo, że w okresie powojennym rasizm uległ przeobrażeniu z ideologii hierarchii rasowej w ideologię „naturalnej” nieprzystawalności kulturowej. W latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych dwudziestego wieku, w ramach tak zwanego „nowego rasizmu”, partie skrajnie prawicowe przyswoiły sobie język i logikę wielokulturowości, przedstawiając zwykłych – białych – ludzi jako ofiary idei narzuconych przez elitę, z hipokryzją twierdząc, że są oni pozbawieni „prawa do kultury”. Teorię tę przywołuje się obecnie w służbie pojawiającej się zewsząd obrony politycznej rozpaczy Breivika. W skrajnej postaci poglądy takie zakładają, że wielokulturowość to samonienawiść, zaś w nieco łagodniejszej formie wielokulturowość atakuje się jako chwalebny eksperyment, który rozbił się o skały ich odmienności i „naszej” naiwnej hojności. W obu wersjach ukazuje się „multikulturalistów” i „imigrantów” jako wewnętrzne zagrożenie dla kultury narodowej danego kraju, zaś przeciwieństwo ich wizji przedstawia się jako nieskazitelny stan społecznej spójności.

Wyobrażenie wielokulturowości jako konspiracyjnego porozumienia między rozmaitymi odłamami lewicy a „islamistami” to sztandarowy element islamofobicznej blogosfery. W analizie manifestu Breivika, Doug Sanders3. Były premier Danii, Anders Fogh Rasmussen, ogłosił „bitwę o kulturę” przeciwko wielokulturowości i islamowi, a Brian Mikkelsen, minister kultury z jego rządu, otwarcie napiętnował „średniowieczną kulturę muzułmańską” w Danii. Nowa minister spraw wewnętrznych Finlandii, Päivi Räsänen, zaproponowała, aby priorytetowo traktować uchodźców chrześcijańskich4 w celu osiągnięcia spójności społecznej i „zapobieżenia dyskryminacji”. Choć przykłady te kojarzyć można obecnie z wyborczymi sukcesami skrajnej prawicy, pokazują one, w jaki sposób alibi w postaci „całkowicie przegranej” wielokulturowości od dłuższego czasu pozwala generować kapitał polityczny politykom centrum i liberałom5.

Klasa polityczna powinna głęboko namyślić się nad tym, jak odpowiedzieć na tragedię w Norwegii, zwłaszcza że polityka „oszczędności” może zaostrzyć tendencje do traktowania imigrantów i muzułmanów jako kozła ofiarnego. Nie da się w łatwy sposób powiązać zapisanych myśli zabójcy ze złożonym obiegiem idei politycznych. Jednak autorzy, którzy konsekwentnie wyrażają potrzebę obrony podupadłej cywilizacji, muszą zmierzyć się z faktem, że masakrę usprawiedliwia się sięgając wprost po ich koncepcje. Również politycy głównego nurtu, którzy ochoczo rozpowszechniają przesadną opowieść o rozbuchanej wielokulturowości i muzułmańskiej odmienności, nie są zwolnieni z tej krytyki.

Przełożył Marcin Starnawski

Przypisy:

1. B. Bawer, Inside the Mind of the Oslo Murderer [@:] http://online.wsj.com/article/SB10001424053111903999904576465801154130960.html?mod=googlenews_wsj (data dostępu: 26 lipca 2011).

2. Norway’s challenge [@:] http://www.jpost.com/Opinion/Editorials/Article.aspx?id=230788 (data dostępu: 26 lipca 2011).

3. R. Grillo, An excess of alterity? Debating difference in a multicultural society [w:] „Ethnic and Racial Studies”, 2007, Vol. 30, 6 (numer specjalny: „New Directions in the Anthropology of Migration and Multiculturalism”) [@:] http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/01419870701599424?journalCode=rers20 (data dostępu: 26 lipca 2011).

4. D. Sanders, The Political Thinking of Anders Behring Breivik [@:] http://dougsaunders.net/2011/07/political-thinking-anders-behring-breivik/ (data dostępu: 26 lipca 2011).

5. Minister scraps integration ‘Jewish star’ [@:] http://www.expatica.com/nl/news/local_news/minister-scraps-integration-jewish-star---8753.html (data dostępu: 26 lipca 2011).

6. Räsänen Welcomes Christian Refugees First [@:] http://www.yle.fi/uutiset/news/2010/10/rasanen_welcomes_christian_refugees_first_2100379.html (data dostępu: 26 lipca 2011).

7. Merkel says German multicultural society has failed [@:] http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-11559451 (data dostępu: 26 lipca 2011).

Gavan Titley – wykłada teorię mediów na National University of Ireland, Maynooth; koordynator projektu Crisisjam! na portalu http://politico.ie/; współautor (wraz z Alaną Lentin) książki The Crises of Multiculturalism – Racism in a Neoliberal Age (2011).
Alana Lentin – specjalizuje się w socjologii polityki i teorii społecznej; autorka prac na temat rasizmu, antyrasizmu i imigrantów, między innymi książek Racism and Anti­‑Racism in Europe (2004), Racism: A Beginner’s Guide (2008) oraz wspólnie z Gavanem Titleyem The Crises of Multiculturalism – Racism in a Neoliberal Age (2011).