Crash 2.0

Kama Wróbel
17.10.2010

Crash. Zawieszanie się jest wglądem w przestrzeń miedzy tym, co inteligibilne i tym, co materialne. Jest również wzięciem w nawias tego, co widzialne, krótkotrwałą śmiercią obrazu w momencie załamania się maszyny, systemu, programu. [Robert B. Lisek]

Sztuka digitalna jest szerokim określeniem opisującym praktyki artystyczne wykorzystujące do swego istnienia narzędzia technologii cyfrowej, których rozwój sprawił, że tradycyjne aktywności artystyczne zostały od niej uzależnione i tym samym wpłynęły na proces popularyzacji tego typu działań. Mimo że w Polsce w dalszym ciągu praktyki medialne nie są w wystarczający sposób eksploatowane, to istnieje jednak możliwość śledzenia ich rozwoju w różnych centrach i instytucjach kultury. Szczególnie interesującą przestrzenią jest młoda Galeria Nowych Technologii w Łodzi, w której do 18 października można oglądać realizacje wrocławskiego artysty medialnego Roberta B. Liska.

Artysta ten jest obecnie jednym z najbardziej aktywnych polskich twórców wypowiadających się w języku programistycznym. Oprócz działań medialnych inspirowanych Institute of Applied AutonomyCritical Art Ensemble, łączących strategie między innymi konceptualizmu, haktywizmu i sztuki sieci, Robert B. Lisek sięga również po bioinżynierię i biologię molekularną, a także media taktyczne (ang. tactical media). Pojęcie mediów taktycznych wprowadzone zostało do obiegu terminologicznego w połowie lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku przez Geena Lovinka i Davida Garcie i ”określało zarówno aktywnie krytyczne wobec korporacjonizmu, komercjalizacji i zawłaszczania sieci przez wielki biznes strategię pionierów net art’u (0100101110101101.ORG, Heatha Buntinga, Vuka Cosicia czy Jodi), jak i działania hacktywistów czy ruchów społecznych lat dziewięćdziesiątych (między innymi antyglobalistów, działaczy ekologicznych, ruchu feministycznego)”1. W tym kontekście warto pamiętać, że pojęcie „taktyka” według teoretyków mediów rozumiane jest jako działanie mające na celu doprowadzenie do przejęcia bądź zawieszenia określonego systemu poprzez wykorzystanie istniejących w nim braków bądź luk2.

Z zagadnieniem mediów taktycznych łączy się stanowiąca trzon wystawy instalacja sieciowa pod tytułem Crash 2.0. worm (2010), której działanie opiera się na stworzonym przez Roberta B. Liska tak zwanym robaku sieciowym. Robak ten, samorozprzestrzeniając się, infekuje połączone za pomocą linków strony internetowe w celu pozyskania pożądanych informacji – w tym przypadku wyrazów semantycznie łączących się z pojęciem „crash” – a w domyśle również z katastrofą smoleńską. Robak ten, który nota bene stworzony został na podstawie oprogramowania używanego przez GRU (rosyjskie służby specjalne), zagnieżdżając się w kodzie źródłowym strony, rozpoczyna jej skanowanie, a następnie pozbywa się zbędnych już znaczników kodu HMTL3 i CSS4, pozostawiając i przesyłając do skonstruowanej wcześniej bazy MySQL5 istotne dla programu wyrazy. Działanie to zostało oparte na stworzonym przez Liska portalu NEST6, który jako platforma internetowa jest również przydatnym narzędziem do wyszukiwania powiązanych ze sobą ludzi, grup czy wydarzeń, a także wizualizacji tych połączeń. Zobrazowane zostało to w drugiej części instalacji, która pozwala odbiorcy na prześledzenie ogólnoświatowego zbioru informacji na temat pojęcia „crash” i katastrofy polskiego samolotu TU­‑125. Crash 2.0 jest instalacją nieskończoną, odbywającą się w czasie realnym – dlatego też nie widzimy jej ostatecznego kształtu – proces jej tworzenia zakończy się wraz z zamknięciem wystawy. Przygotowana została bowiem tak zwana maszyna grafowa służąca do wizualizacji połączeń pomiędzy wybranymi pojęciami, której działanie podejrzeć można na stronie: http://ovh.ab.pl/lisek/graf.php. Warto również wspomnieć o przygotowywanej na finisaż publikacji książkowej, której tekst opaty będzie na wykreowanym przez Roberta B. Liska programie – roboczo zwanym „maszyną­‑książką”. Jego zadaniem będzie wygenerowanie tekstu złożonego z wyrażeń zgromadzonych w bazie danych MySQL, osadzając je w zupełnie nowych kontekstach (http://ovh.ab.pl/lisek/bookołophp). Dlatego też warto zaznaczyć, że projekt ten w pewnym sensie podważa powszechnie panującą opinię na temat prawdy zawartej w informacjach podawanych przez media, umożliwiając prześledzenie różnych, alternatywnych sposobów ich interpretacji. W pracy tej zastosowana została strategia działań hacktywistycznych, gdzie podstawą jest praktyka czerpiąca z działań hakerów komputerowych, polegających na dokonywaniu zdalnych i bardzo często nieuprawnionych manipulacji w systemach teleinformatycznych. W obrębie tego typu aktywności rozróżnić można dwa rodzaje działań w obszarze artystycznym – haking i hacktywizm. Ten pierwszy jest działaniem z założenia pozapolitycznym i pozaekonomicznym, a jedynym jego celem jest albo skuteczny atak na daną jednostkę (na przykład komputerową), albo po prostu akcja dla akcji. Popularniejszą formą stosowaną przez artystów jest jednak haktywizm, gdyż celem tego typu działań jest za zwyczaj zwrócenie uwagi określonej grupy odbiorczej – może być to rząd czy społeczeństwo – na kwestie społeczne bądź polityczne7.

Z tematem politycznym związana jest również jednokanałowa projekcja pod tytułem Who is free to choose? Who is beyond the law? (2009), której obraz zbudowany został z losowo wyświetlających się fotografii stylistycznie nawiązujących do estetyki xero. Praca ta w krytyczny sposób prowadzi dialog z propagandowym wizerunkiem polityki, jak i obnaża mechanizmy rządzące aparatem państwowym i podlegających pod niego instytucji. A przecież „różnica między tajnym i jawnym implikuje hierarchię, pierwszą zasadę władzy. Na tej różnicy budowane są struktury nazywane państwem”8.

Szczególnie eksploatowanym przez Roberta B. Liska jest temat amerykańskiej polityki Georga Busha, do której nawiązuje projekcja zatytułowana It is not knowledge, which is power but secrecy (2008). Jest ona stylistycznie inspirowana realizacjami filmowymi Kenetha Angera ­‑podobnie zresztą jak found footage’owa projekcja pod tytułem IV Rzesza (2008), która stanowi złożenie fragmentów nazistowskich filmów historycznych i wycinków zmanipulowanej przemowy byłego amerykańskiego prezydenta. Obraz ten, poprzez porównanie kierunku polityki Busha i Hitlera, w jaskrawy sposób ukazuje autorski komentarz odnoszący nas do tematów hegemonii, totalitaryzmu, zagrożenia i terroru.

Atmosfera przestrzeni dookreślony jest usytuowanymi w samym centrum galerii obiektami wojskowymi, tworzącymi pracę pod tytułem What type of weapon is it? (2010). Można powiedzieć, że jest to instalacja przyjmująca cechy interaktywne, bowiem generatory kwadrat, sinus i mikser umożliwiają odbiorcy ingerencję w natężenie emitowanych przez nie fal dźwiękowych. Tuż obok ustawiony został ekran telewizyjny wyświetlający pokaz slajdów, który zmontowany jest z fotografii przedstawiających proces wymierania nowojorskiej dzielnicy biurowej, przeplatających się z kadrami obrazującymi akcje terrorystyczne.

Kwestia ataków terrorystycznych – szczególnie zaś bioterroryzm – jest stosunkowo mocno eksploatowanym tematem przez Roberta B. Liska, czego doskonałym przykładem jest praca pod tytułem Spectrum (2007). Jest to obiekt pochodzący z jednej z wcześniejszych wystaw, koncentrującej się na zagadnieniu zagrożenia atakiem bioterrorystycznym Warszawy. Obiekt ten jest zainscenizowanym fragmentem biomolekularnego laboratorium, w skład którego wchodzą między innymi nowy, stworzony przez Liska typ bakterii z nadekspresją genów E­‑coli 1XkZF, jak i zalążki transgenicznych roślin typu GFP. Z uwagi na bezpieczeństwo, próbówki umieszczone zostały w gablocie opatrzonej napisem „CAUTION”. Niewątpliwie jest to obiekt w doskonały sposób dopełniający całościowego wydźwięku wystawy.

Podobnie intrygującymi są obiekty zgromadzone w obrębie pracy pod tytułem Data Death Engine (2010). Żydowska jarmułka z Five Avenue oraz czaszka mongolska, której wnętrze wypełnione jest przepuszczonymi przez niszczarkę danymi z giełdy nowojorskiej, przemieszanymi z taśmą zawierającą nagranie Aleistera Crowleya Second Aether (Enochian), są niezwykle sugestywnym zestawieniem elementów, które w metaforyczny sposób stawiają diagnozę współczesności, świadcząc o władzy liczb, obliczeń matematycznych, statystyk i ostatecznie pieniądza. W kontekście tej pracy niezwykle ważną postacią jest szczególnie istotny dla kultury światowej okultysta i mistyk Aleister Crowley, którego filozofia w istotny sposób oddziałała na ówczesne ruchy kontrkulturowe (w tym filmowców, między innymi Kennetha Angera, jak i zespoły muzyczne, na przykład The Beatles, Rolling Stones, Led Zeppelin) i bardzo często uznawana jest za punkt wyjścia dla powstania Kościoła Szatana. Nie do końca jest to jednak prawdą, gdyż Crowley – mimo że nazywany „Mistrzem Bestią” i „Bestią 666” – wyznając pewną formę synkretycznego mistycyzmu opisanego w Thelemie, odrzucił chrześcijański sposób patrzenia na świat, wykluczając tym samym istnienie zarówno Boga, jak i Szatana.

Oprócz nacechowanych politycznie realizacji na ekspozycji zaprezentowane zostały również eksperymentalne prace pod tytułem Diagonal Transfer Exercise (2010) i Transfer Exercise 3 (2010). Realizacje te urzekają niezwykle ciekawą, dynamiczną ekspresją obrazów, która jest wynikiem wielokrotnego przesyłania danych pomiędzy serwerami, w konsekwencji czego poszczególne partie wizualne uległy różnorodnym deformacjom i tym samym utraciły pierwotny, uładzony wygląd.

Wystawa ta jest więc przede wszystkim ciekawym pod względem formalno­‑stylistycznym przeglądem prac medialnych zmagających się z takimi pytaniami jak „czy życie może być sprowadzone do liczby?”, „czy całość życia można sprowadzić do szeregu algorytmów?” lub „czy inteligencja jest obliczalna?”. Eksponowane w galerii NT realizacje w doskonały sposób wpisują się w zaproponowaną przez Michała Brzezińskiego – kuratora galerii – koncepcję programową, w myśl której sztuka nowych technologii rozumiana jest w sposób szerszy niż sztukę nowych mediów, gdyż pojęcie to „[…] zawiera materie takie jak, na przykład biotechnologie czy nanotechnologie”9. Dlatego też działalność Galerii NT wspomaga proces promocji sztuki opartej na narzędziu technologicznym, tym samym stając się miejscem stymulującym aktywność polskich artystów wypowiadających się w tej formule działań, co jest niezwykle ważne w obliczu swoistego zacofania Polski w tym temacie. Pozostaje więc obserwować aktywność łódzkiej galerii i mieć nadzieję, że tego typu inicjatyw przybędzie na polskiej mapie instytucji kulturalnych.

Robert B. Lisek, Crash 2.0
Galeria NT/Imaginarium
10.09­‑18 października 2010
Kurator: Michał Brzeziński
Adres www: www.galeria-nt.pl

Przypisy:

1. A. Nacher, Postpanoptyzm w przestrzeni gęstej informacyjnie: locative media jako media taktyczne [@:] http://www.scribd.com/doc/38463749/Postpanoptyzm-w-przestrzeni-g%C4%99stej-informacyjnie (data dostępu: 3 października 2010).

2. Patrz: Teoria Michel’a de Certeau i Henriego Lefebvre’a w zakresie strategii i taktyki.

3. HTML (skrót ang. Hypertext Markup Language) – język służący do tworzenia dokumentów publikowanych w Internecie. Stworzony w 1990 roku przez Tima Berners­‑Lee (CERN), początkowo pozwalał tylko na bardzo proste formatowanie tekstu. Wraz z pojawieniem się graficznych przeglądarek internetowych rozpoczął się proces wzbogacania języka, zdolnego odtąd do określania graficznego wyglądu dokumentu. Dokument HTML to plik tekstowy zapisany z rozszerzeniem.htm lub.html, w którym umieszczane są znaczniki (tagi) pozwalające przeglądarkom odpowiednio zinterpretować wygląd dokumentu i funkcje poszczególnych jego elementów. Przykładowo, składnia znaczników mających podkreślić tekst wygląda następująco: <u>tekst</u> i oznacza: <u> – rozpocznij podkreślanie (underline); </u> – zakończ podkreślanie.

4. CSS(ang. Cascading Style Sheets) jest językiem odpowiadającym za wizualną część projektu.

5. MySQL jest darmowym oprogramowaniem do zarządzania opartym na relacyjnym modelu organizacji danych, to jest na matematycznej teorii mnogości.

6. Patrz: http://fundamental.a rt.pl/NESTofficial.html.

7. Por: Słownik terminologii medialnej, red. W. Pisarek, Kraków 2006, s.74.

8. R.B. Lisek, Crash Manifesto, Sao Paulo 2010.

9. M. Brzeziński, Galeria Nowych Technologii [w:] The Mediagate. Globalne Ocieplenie, red. M. Brzeziński, Łódź 2010, s. 28­‑36.